Beperken van spuitzones via beleid

Gemeenten hebben verschillende mogelijkheden om spuitzones te beïnvloeden, maar niet alle instrumenten zijn juridisch even sterk. In de praktijk blijkt dat spuitzones lastig privaatrechtelijk kunnen worden geregeld. Uit de rechtspraak volgt dat ook bij contractuele afspraken nog steeds moet worden getoetst aan de maximale planologische mogelijkheden van een perceel (ECLI:NL:RVS:2025:3076; Weinberg, 2025).

Dit betekent dat privaatrechtelijke afspraken alleen effectief zijn wanneer zij publiekrechtelijk worden geborgd, bijvoorbeeld via het omgevingsplan. Zonder zo’n planregel blijft het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen toegestaan en kan geen aanvaardbaar woon- en leefklimaat worden gegarandeerd.

Beleidsregels kunnen wel richting geven, maar hebben geen bindende werking voor burgers of bedrijven en zijn lastig handhaafbaar. Daarmee bieden zij beperkte zekerheid voor initiatiefnemers en bewoners (Rijksoverheid, z.d.). Het omgevingsplan blijft daarmee het belangrijkste instrument om spuitzones juridisch houdbaar vast te leggen.

Beperken van teelten als beleidskeuze

Een andere beleidsoptie is het beperken of uitsluiten van bepaalde teelten waarbij gebruik wordt gemaakt van gewasbeschermingsmiddelen. Juridisch is dit mogelijk binnen de Omgevingswet, maar het is een ingrijpende maatregel die zorgvuldig moet worden onderbouwd.

Onderzoek van Wageningen University & Research laat zien dat veel teelten nog afhankelijk zijn van gewasbeschermingsmiddelen en dat volledig telen zonder chemische middelen in veel gevallen nog niet haalbaar is (Riemens, 2019). Ook cijfers van het CLO tonen aan dat het gebruik sterk verschilt per gewas en dat sommige teelten structureel een hogere inzet vragen (CLO, 2022).

Dit betekent dat het beperken van teelten niet alleen een ruimtelijke keuze is, maar ook directe gevolgen heeft voor de agrarische bedrijfsvoering en de waarde van grond. Wegbestemmen kan daarom alleen via het omgevingsplan en vereist een zorgvuldige afweging tussen gezondheid, landbouw en gebiedsontwikkeling.

Waardevermindering en nadeelcompensatie

Het beperken van gebruiksmogelijkheden heeft vrijwel altijd financiële gevolgen. Wanneer bepaalde teelten niet langer zijn toegestaan, verandert de opbrengstcapaciteit van een perceel. Dit kan leiden tot waardevermindering en inkomensschade voor agrariërs.

De Omgevingswet biedt gemeenten de mogelijkheid om deze schade te beperken via voorzienbaarheid. Door voorgenomen beleidswijzigingen tijdig openbaar te maken, kan passieve risicoaanvaarding worden tegengeworpen (IPLO, z.d.). In de praktijk betekent dit dat eigenaren een periode krijgen om bestaande rechten nog te benutten.

De gemeente Dinkelland past deze systematiek expliciet toe door beleidsvoornemens tijdig ter inzage te leggen. Hierdoor ontstaat een situatie waarin eigenaren zelf keuzes kunnen maken, terwijl het risico op nadeelcompensatie voor de gemeente wordt beperkt (Dinkelland, 2025).

Praktijkvoorbeeld: Dinkelland

De gemeente Dinkelland is een van de eerste gemeenten die actief beleid ontwikkelt rondom spuitzones. In haar aanpak wordt een spuitvrije zone van 50 meter rondom gevoelige functies opgenomen in het omgevingsplan (Dinkelland, 2025).

Binnen deze zone worden nieuwe teelten die gepaard gaan met intensief gebruik van gewasbeschermingsmiddelen uitgesloten, terwijl bestaande teelten worden gerespecteerd. Daarnaast wordt specifiek beleid gevoerd voor teelten zoals lelieteelt, vanwege het intensieve gebruik van middelen.

Dinkelland combineert dit met een periode van terinzagelegging en actieve communicatie met betrokken partijen. Deze aanpak sluit aan bij de handreiking ‘Nabuurschap’, waarin samenwerking en transparantie centraal staan (Rijksoverheid, 2023).

Juridische kwetsbaarheid van beleid

Beleid rond spuitzones is juridisch gevoelig en vraagt om een zorgvuldige motivering. Een afstandsmaatregel moet logisch voortvloeien uit gezondheidsrisico’s, ruimtelijke belangen en de evenwichtige toedeling van functies aan locaties (ETFAL). Wanneer deze onderbouwing ontbreekt, is de kans groot dat beleid geen stand houdt in bezwaar of beroep.

Daarnaast speelt het beperken van bestaande rechten een belangrijke rol. Agrarische activiteiten mogen niet zomaar worden ingeperkt, wat kan leiden tot nadeelcompensatie. Ook de wetenschappelijke onzekerheid rondom gewasbeschermingsmiddelen maakt het lastig om keuzes eenduidig te onderbouwen (Thoonen, 2022).

Tot slot blijkt participatie een cruciale factor. De handreiking ‘Nabuurschap’ benadrukt dat vroegtijdige betrokkenheid van agrariërs en omwonenden essentieel is om draagvlak te creëren en juridische risico’s te beperken (Rijksoverheid, 2023).

Wat betekent dit voor grip op grond?

Het maken van beleid rond spuitzones raakt direct aan de vraag hoe gemeenten grip houden op grond en gebiedsontwikkeling. Door keuzes te maken in het omgevingsplan bepalen gemeenten in belangrijke mate welke functies waar mogelijk zijn en onder welke voorwaarden.

Tegelijkertijd brengen deze keuzes risico’s met zich mee, zowel juridisch als financieel. Gemeenten moeten daarom voortdurend balanceren tussen het creëren van ruimte voor woningbouw en het beperken van onzekerheden.

Juist door spuitzones strategisch en integraal mee te nemen in beleid, ontstaat meer regie op gebiedsontwikkeling. Daarmee wordt duidelijk dat spuitzones niet alleen een beperking vormen, maar ook een instrument kunnen zijn om richting te geven aan ruimtelijke keuzes.

Vooruitblik

In de volgende en laatste blog wordt ingegaan op de financiële kant van spuitzones. Daarbij wordt gekeken naar kostenverhaal en de keuzes die gemeenten hebben om met deze problematiek om te gaan.

Dit is deel 4 in de blogserie ‘De uitdagingen van spuitzones’. Houd onze LinkedIn-pagina en de website goed in de gaten voor het vervolg in deze reeks. Vragen of opmerkingen? Neem telefonisch contact op met Daan van den Hil of Vince Ippel.

Bronnen:

CLO. (2022, november 3). Gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in de landbouw per gewas, 2012-2016-2020. Opgehaald van CLO: https://www.clo.nl/indicatoren/nl000608-gebruik-van-gewasbeschermingsmiddelen-in-de-landbouw-per-gewas-2012-2016-2020

Dinkelland. (2025, maart 11). Voornemen tot wijziging beleid voor gewasbeschermingsmiddelen en spuitzones. Opgehaald van Dinkelland: https://www.dinkelland.nl/voornemen-tot-wijziging-beleid-voor-gewasbeschermingsmiddelen-en-spuitzones

IPLO. (sd). Nadeelcompensatie. Opgehaald van IPLO: http://iplo.nl/thema/ruimtelijke-ontwikkelingen/bijzondere-onderwerpen/nadeelcompensatie/

Riemens, M. (2019). Gezonde, robuuste bodem en teeltsystemen gebaseerd op agro-ecologie en zonder schadelijke emissies naar grond- en oppervlaktewater. Wageningen: WUR.

Rijksoverheid. (2023). ‘Nabuurschap’ bij het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

Rijksoverheid. (sd). Kenniscentrum voor beleid en regelgeving. Opgehaald van Rijksoverheid: https://www.kcbr.nl/ontwikkelen-beleid-en-regelgeving/beleidskompas/3-wat-zijn-opties-om-het-doel-te-realiseren/31-beleidsinstrumenten/juridisch/beleidsregels

Thoonen, E. (2022, november 3). Spuitzones en locatie specifiek onderzoek; rekenmodel niet aanvaard. Opgehaald van Hekkelman: https://www.hekkelman.nl/kennis/spuitzones-rekenmodel-niet-aanvaard/

Weinberg, S. (2025, september 23). Kan van de 50-meterregel worden afgeweken door het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen contractueel te beperken? Opgehaald van Pont Omgeving: https://omgevingsweb.nl/samenvatting/kan-van-de-50-meterregel-worden-afgeweken-door-het-gebruik-van-gewasbeschermingsmiddelen-contractueel-te-beperken/